Unai Illarregi Insausti: "RNA ez-kodetzaileak ikertuta informazio berri asko lor dezakegu gaixotasun askoren patogeniaren inguruan"
2024ko apirilaren 18a
Unai Illarregi Insausti (Pasaia,1998) Biologian graduatua da (EHU) eta Biologia Molekularra eta Biomedikuntza Masterra egin zuen unibertsitate berean. 2022ko apirilean doktoretzarekin hasi zen EHUko Ikertzaileen Prestakuntzarako doktoratu aurreko beka lortuta eta 2022-23 ikasturtetik Universitat Oberta de Catalunya-ko Bioinformatika eta Bioestatistika Masterrarekin uztartzen du doktoratu aurreko ikertzaile-lana. Egiten ari den ikerketa-lanaz gehiago jakiteko izan gara berarekin.
Biologia ikasi eta ikerkuntzaren ibilbideari ekin zenion gero. Zergatik Biologia? Zergatik ikerkuntza?
Natura txikitatik gustatu izan zait, eta kuriositatea piztu izan dit gauzak nola gertatzen diren ulertzeak, baita gure gorputzak nola funtzionatzen duen ere. Unibertsitatean sartu aurretik ezer gutxi dakigun arren benetan ikasiko dugunaz, Biologia asko gustatu zitzaidan Batxilergora arte. Etxean ere izan nuen estimulua. Ama erizaina da, hematologiako plantan egiten du lan txikia nintzenetik, eta gustura entzuten nuen lanean zer egiten zuen kontatzen zigunean. Egia esan, Erizaintza eta Medikuntza ere kinielan zeuden unibertsitatean sartu aurretik egiten den zerrendan, baina azkenean Biologia ikastearen hautua egin nuen, batez ere gai zabalagoa iruditzen zitzaidalako, eta asmatu nuen, berriro ere egingo nuke eta.
Eta zergatik ikerkuntza… Egia esan, ez da lan-baldintza onenak eskaintzen dituen irteera, baina kuriositateak eta, hein handi batean, ematen duen askatasunak bultzatuta erabaki nuen tesiarekin hastea. Ia egunero gauza ezberdinak egitea, ideia berriak aurrera eramaten saiatzea eta bidean agertzen diren arazoei konponbidea bilatzea ez da batere lan monotonoa. Etapa gogorrak ere baditu noizbehinka, baina tira, zer lanetan ez… Bestalde, lanean egon eta etengabe gauza berriak ikasteko aukera izatea pribilegioa dela iruditzen zait.
Umeen leuzemia duzu ikergai. Nola sortu da aukera?
3. mailan, urtarrileko azterketen ondoren, Gradu Amaierako Lana aukeratzeko irakasleei galdezka hasi nintzen, zer ikertzen zuten, zer-nolako lana egin ahalko nukeen haiekin eta abar. Genetikarekin lotutako zerbait egin nahi nuen, eta Ingeniaritza Genetikoa eta Analisi Genetiko Molekularra irakasgaiko irakasleak, eta orain nire tesi-zuzendaria den Idoia Martinek, klaseko lehen egunean esan zigun zein zen bere ikerketa-lerroa, odoleko minbizien genetika. Atentzioa eman zidan, amari entzundako gaixotasunak aipatu zituelako, eta oso gai aplikagarria iruditu zitzaidalako. Gradu Amaierako Lana helduen linfoma baten inguruan egin nuen, baina Master Amaierako Lanerako eta handik aurrera haurren leuzemia eta linfometan oinarritu da nire ikerketa.
Bereziki haurren leuzemia linfoblastiko akutuan (hLLA) jarri duzu fokua. Zergatik?
Minbizi pediatriko ohikoena da leuzemia linfoblastiko akutua. B- edo T-zelulen hLLAk bereizten dira jatorrizko zelulen arabera, kasuen % 80 B motakoak izanik. Azken hamarkadetan aurrerapen handiak egin dira gaixoak molekularki taldekatu eta arriskuaren arabera sailkatzeko, baina badago oraindik hobetzeko tartea. Taldekatze horrek eragin du biziraupen-tasa % 90eko mugara gerturatzea, baina tratamenduari erantzuten ez dioten edo birgaixotzea pairatzen duten pazienteen biziraupen-tasa asko murrizten da, eta gaixo horiek diagnostikoan identifikatzea da gure helburuetako bat.
Beste minbizi batzuekin ere egiten dugu lan, haurren T-zelulen leuzemia linfoblastikoarekin adibidez. Gaixotasun arraro kontsidera daitekeen minbizi mota da (0,4/100.000ko intzidentzia 15 urtetik beherako umeetan), eta Munduko Osasun Erakundearen arabera T-zelulen hLLArekin sailkatzen da. Eztabaida dago, hala ere, gaixotasun berdinak kontsidera daitezkeen ala ez, eta horretan ere bagabiltza, bi entitateen arteko antzekotasun eta desberdintasunak ikertu nahian.
Gaixoak tratamenduari nola erantzungo dion aurreikusteko aldagaiak ikertzen zabiltza. Zer datu motarekin egiten duzu lan?
Gaixoen laginekin egiten dugu lan, minbizia diagnostikatzen zaienean hartutako odol edo hezur-muinetik erauzitako RNArekin. RNA hori sekuentziatu eta gaixo bakoitzaren minbizi-zeluletan adierazten diren geneak ikertzen ditugu, beste modu batera esanda, minbizi-zeluletan aktibo dauden geneak kuantifikatzen ditugu. Sekuentziazioak datu eta aldagai askoren informazioa ematen digu, horien artean orain arte oso gutxi ikertu diren gene edo RNA ez-kodetzaile luzeen ingurukoa. Horrek berritasuna ematen dio nire tesiari, baina datu horiekin guztiekin lan egiteko ezinbestekoa da ordenagailua eta azken urteotan gora eta gora doan bioinformatika.
Zer ekarriko luke hLLAdun gaixoetan RNA ez-kodetzaileak ikertzeak?
RNA ez-kodetzaileen berezitasuna da DNAtik RNAra transkribatzeko prozesua egin bai, baina ez dutela ondoren itzulpen bidez proteinarik sortzen. Hala ere, badute gaitasuna proteina askoren adierazpena edota gure zeluletan ezinbestekoak diren zenbait prozesu kontrolatzeko. Gaur egun 20.000 gene kodetzaile inguru ezagutzen dira giza genoman, baina dagoeneko 95.000 RNA ez-kodetzaile luze baino gehiago deskribatu dira. Hortaz, RNA ez-kodetzaileak ikertuta informazio berri asko lor dezakegu gaixotasun askoren patogeniaren inguruan, baita hLLAn ere.
Tesiaren zer fasetan zaude?
Emaitza asko ditut, baina horiei forma eman eta interesgarrienak beste teknika batekin baliozkotzeko fasean nago. Horrez gain, eta optimistak izanda, emaitza horiekin nola jarraitu diseinatzen ere bagabiltza. Alde batetik, B-zelulen hLLAdun gaixoen birgaixotzea diagnostikoan aurresateko modelo bat sortu dut bi gaixo talde, bata gurea eta bestea Kanadako kolaboratzaile batzuena, erabilita. Modelo horretan bost RNA ez-kodetzaile daude, eta horien kuantifikazioa beste teknika batekin egin nahi dugu. Bestalde, eta proiektu horren hurrengo etapa bezala, birgaixotzearekin erlazionatuta egon daitezkeen beste 800 gene ingururen adierazpenek farmako batekiko erantzunean aldaketarik eragiten duten edo ez ikertu nahi dugu CRISPR teknologia erabilita. Esperimentu hori diseinatzen ari gara, guztiz berria taldearentzat, baina emaitza interesgarriak eman ditzakeen erronka polita dela uste dugu. Azkenik, T-zelulen hLLAn eta linfoma linfoblastikoan eragin ezberdina duten RNA ez-kodetzaile interesgarri batzuk ere baditugu baliozkotzeko zerrendan.
Ikerketa-egonaldia egin zenuen Kanadan. Zer-nolako esperientzia izan zen?
Beste mundu bat da hango ikerketa-zentroa errekurtso eta aukera aldetik, hemen ezagutzen dudanarekin alderatuta behintzat. Egonaldia oso aberasgarria izan zen, tesiaren hasiera-partean izan zenez, gainera, asko aprobetxatu ahal izan dudana. Lehen aipatutako Kanadako kolaboratzaileen hLLA gaixo-taldea egonaldi horri esker erabili ahal izan dut, eta bioinformatikan aurrerapausoa ematen ere lagundu zidaten hiru hilabete horiek.
Zeintzuk dira esku artean dituzun erronkak?
Esan dudanez, orain arte ordenagailu-analisiekin lortutako emaitza interesgarrienak laborategian baliozkotzea. Hori lortuko banu, aurrerapauso handia emango nuke nire tesian. Ez hori bakarrik, hLLAdun gaixoentzat onuragarriak izan daitezkeen emaitzak izango lirateke, baita hLLA ikertzen duen komunitate zientifikoarentzat ere.
Txiotesian parte hartu zenuen. Nola bizi izan zenuen eguna?
Txioak irakurri eta irakurri egun osoan zehar. Aukera ona da gure inguruan eta euskaraz egiten den ikerketa hobeto eta modu ulerterraz eta azkarrean ezagutzeko. 2022. urtekoan nire tesiaren planteamendua azaldu nuen izenburuan oinarrituta, ea hurrengo edizioetan emaitzak azaltzeko aukera dudan.
