Ander Iriarte Sarria: "Gure helburua ez da soilik esklerosi anizkoitzaren mekanismoak ulertzea, baizik eta, ezagutza horren bidez, gaixotasuna dutenen bizi-kalitatea hobetzen laguntzea"
2026ko martxoaren 4a
Esklerosi anizkoitza du ikergai doktorego-tesian Ander Iriarte Sarriak (2001, Agurain). Psikologian du gradua eta masterra Neurozientzietan eta gaur egun doktoregoa egiten ari da Susana Mato Santos ikertzaileak zuzentzen duen Laboratory of Cellular Basics of Beavior and Disease ikertaldean (Achucarro Basque Center for Nuroscience zentroa eta EHUko Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea). Harekin izan gara.
Psikologiako ikasketak egin zenituen eta ikerketaren munduan murgildu zinen gero. Zergatik Psikologia? Zergatik ikerketa?
Batxilergoko bigarren mailan, hasieran ez nuen unibertsitateko karrera bat egiteko asmorik, nekazari-familia batetik natorrelako eta beti pentsatu izan dudalako bide horri jarraitzea. Hala ere, ulertu nuen unibertsitatera sartzeko aukera nuela eta beti egongo nintzela garaiz nekazaritza-arlora itzultzeko. Psikologia aukeratu nuen, bokazio zehatzik ez banuen ere, motibazio argia nuelako: pertsonei laguntzea. Une horretan, hitzaldiak ematen nituen ikastetxeetan, eta laguntza sendoagoa eta oinarrituagoa eskaintzeko tresnak falta zitzaizkidala sentitzen nuen. Horregatik erabaki nuen diziplina honen alde egitea. Karreran zehar asko ikasi nuen, baina ez nuen neure burua psikologo gisa ikusten. Inflexio-puntua hirugarren mailan iritsi zen, Psikofarmakologia irakasgaiarekin. Orduan aurkitu nuen psikologiaren ikuspegi askoz zientifikoagoa eta analitikoagoa, nire interesekin hobeto egokitzen zena. Maider Muñoz irakaslearekin hitz egin ondoren, ikerketaren munduan sartu nintzen, eta ohartu nintzen inguru horretan garatu nahi nuela profesionalki.
Esklerosi anizkoitzaren (EA) inguruan ikertzen diharduzu. Nola sortu da aukera?
Esklerosi anizkoitzari buruzko ikerketarekiko interesa graduko hirugarren mailan ikerketa-arloarekin izan nuen lehen harremanaren ondorioz sortu zen. Psikofarmakologia ikasgaia gauzatu ondoren, Maider Muñoz irakaslearekin hitz egin nuen. Berak, esklerosi anizkoitza zuen ikerketa-ildo. Ondorioz, proposatu zidan lankidetza-beka bat eskatzea estresak gaixotasun horren bilakaeran duen eragina aztertzen zuen proiektu batean parte hartzeko. Une horretan, patologiari buruzko nire ezagutza mugatua zen, baina lehen esperientzia hori erabakigarria izan zen. Izugarri ikasi nuen, bai gaixotasunari buruz, bai metodologia zientifikoari buruz, eta bide horretatik jarraitu nahi nuela berretsi nuen. Gerora, Ikasiker beka lortu nuen, eta hori izan zen ikerketarekin izan nuen lehen harreman formala. Hortik aurrera, lan-ildo horri jarraipena ematea erabaki nuen. Esklerosi anizkoitzari buruzko Gradu Amaierako Lana egin nuen Maider Muñozen zuzendaritzapean, gaixotasunaren ikuspegi klinikoagoan eta psikologikoagoan sakonduz. Aurrerago, Neurozientzietako Masterra egin nuen Leioan, eta argi nuen nire Master Amaierako Lana ere esklerosi anizkoitzean zentratuta egotea nahi nuela. Patologia horretan lan egiten zuten taldeen artean, Susana Matorena izan zen gehien interesatu zitzaidana, haren ikuspegia oinarrizko ikerketara eta azpiko mekanismo neurobiologikoetara bideratuta baitago. Berarekin MaLa egiteko aukera izan nuen eta, gaur egun, nire doktorego-tesia garatzen ari naiz bere taldean.
CB1R seinaleztapenak EAn duten eraginean jarri duzu fokua tesian. Zer dira CB1R seinaleztapenak?
CB1R seinaleak 1. motako kanabinoide-hartzailea estimulatzen denean aktibatzen diren komunikazio zelularreko mekanismoei dagozkie. Hartzaile hori sistema endokanabinoidearen parte da, eta G. proteinara akoplatuta dago. Batez ere neuronetan adierazten da; neurotransmisoreen askapena eta jarduera sinaptikoa erregulatzen ditu, baina astrozitoetan ere badago. Kitzikagarritasun neuronalaren modulazioan, hanturazko erantzunean eta nerbio-sistema zentraleko neurobabeseko prozesuetan parte hartzen duten zelula barneko ur-jauziak abiarazten ditu.
Zertan eragin lezakete EAn? Zein da hipotesia?
EAn eragina izan dezakete hantura-erantzunean, kalte neuronalean eta desmielinizazio- eta konponketa-prozesuetan. Hipotesia da, CB1R neuronalaren paper ezagunaz gain, astrozitoetako CB1R seinaleztapenak gaixotasunaren eta ehun-kaltearen bilakaera modulatu dezakeela.
Zeintzuk dira hori argitzeko emandako pausoak?
Astrozitoetan dauden CB1R hartzailearen detekzio espezifikoa duten murino-ereduak erabiliko ditugu, entzefalomielitis-eredu autoimmune esperimentala (EAE) induzitua eta jarraipen klinikoa eginda, analisi histologiko eta molekularrekin batera, hantura, desmielinizazioa eta zelula-aldaketak ebaluatzeko nerbio-sistema zentralean.
Zer diote orain arteko emaitzek?
Orain arteko emaitzek sistema endokanabinoidearen paper neurobabesle orokorra babesten dute neuronetan, baina CB1Rek astrozitoetan duten paper espezifikoa oraindik ez dago erabat definituta eta azterketa zehatzagoa behar da.
Zein da ikerketako hurrengo pausoa?
Hurrengo urratsa ikerketan sakontzen jarraitzea da, astrozitoetako CB1R seinaleztapena esklerosi anizkoitzean diana terapeutiko garrantzitsua izan daitekeen zehazteko.
Diziplinarteko ikerketa da zurea. Zer-nolako esperientzia izaten ari da?
Nire ustez, gaur egungo testuinguruan, ia ikerketa guztiak diziplinartekoak dira. Arazo zientifikoen konplexutasunak profil, diziplina eta erakundeen arteko lankidetza eskatzen du, bai maila nazionalean, bai nazioartean. Inpaktu eta sendotasun handieneko proiektuak ikuspegi osagarriak dituztenak eta elkarlana sustatzen dutenak izaten dira. Nire ikuspuntutik, ikerketa ez da jarduera indibidualista bat. Aitzitik, zientzian aurrera egiteko, ezagutzak, iritziak eta lankidetza trukatzeko dinamika etengabea behar da. Izan ere, uste dut jarrera indibidualistegia edukitzeak nabarmen mugatzen duela emaitzen kalitatea. Nire esperientzia pertsonalak ideia hori berretsi dit. Maider Muñozekin, ikerketan hasi nintzenetik, taldeak ikaskuntzarako, laguntzarako eta garapen zientifikorako duen garrantzia ulertu nuen. Taldean lan egiteak proiektuen ikuspegi metodologikoa eta kontzeptuala aberasteaz gain, egokitzeko eta arazoak konpontzeko gaitasuna indartzen du. Eroso eta motibatuta sentitzen naiz lankidetza-inguruneetan lan eginez, eta uste dut talde-lana funtsezko zutabeetako bat dela kalitatezko inpaktua duen ikerketa garatzeko.
Ikertzen den hori dibulgatzea garrantzitsua dela uste duzu?
Bai, uste dut dibulgazio zientifikoa funtsezkoa dela. Ikerketak helburu sozial bat du: ezagutza sortzea, gizartearentzat onuragarria izan dadin. Gure kasuan, oso kolektibo espezifiko batekin lan egiten dugu, esklerosi anizkoitza duten pertsonekin, beren bizi-kalitatea nabarmen kaltetuta ikusten dutenekin. Gure azken helburua ez da soilik gaixotasunaren mekanismoak ulertzea, baizik eta, ezagutza horren bidez, gaixotasuna dutenen bizi-kalitatea hobetzen laguntzea: abordatze terapeutikoa optimizatuz, sintomatologia hobeto ulertuz, edo esku hartzeko dianak identifikatuz. Inpaktu hori benetakoa izan dadin, emaitzak ezin dira laborategiaren edo ikerketa-taldearen barruan geratu. Beraz, aurkikuntzen zabalkundea funtsezkoa da hainbat arrazoirengatik. Lehenik, beste talde batzuek ezagutza hori erreplikatzeko, zabaltzeko edo aplikatzeko aukera ematen duelako. Bigarrenik, etorkizuneko ikerketa bideratzen ere laguntzen duelako, etorkizun handikoak diren eta ez diren estrategiak erakutsiz.
Zeintzuk dira esku artean dituzun erronkak?
Arlo profesionalean, une honetan, nire helburu nagusia da nire doktore-tesia sendotasunez amaitzea, baina prozesuaz gozatzeko gai izanda. Nire ustez, doktoregoa ez da helburu akademikoa soilik, hazkunde pertsonaleko eta zientifikoko etapa bat baizik, eta ahalik eta gehien aprobetxatu nahi nuke, bai ikaskuntzari dagokionez, bai garapen profesionalari dagokionez. Maila pertsonalean, nire nahiak sinpleagoak dira, baina baita garrantzitsuak ere: bizitza orekatua, lasaia eta zoriontsua izatea.