Aitor Garjon Irigoien: «Errepresioa desberdina izan zen emakumeekin, generoaren ikuspegi batetik»
2026ko ekainaren 24a
1936 eta 1948 urteetako emakumeen historiak bildu nahi izan dituzte Aitor Garjon Irigoien soziologoak (Iruñea, 1989) eta Amaia Kowasch Velasco gizarte-langileak eta sexologoak. Hain zuzen, Nafarroan eraildako emakumeen, Nafarroatik kanpo eraildako emakume nafarren eta Nafarroan eraildako beste tokietako emakumeen historiak berreskuratzea izan dute helburu eta ikerketa hori aitzakia hartuta izan dugu hizketaldia Garjonekin. Garjon tesia egiten ari da egun, garai berean Nafarroako Guda Zibilean emakumeek jasan zuten errepresioa ikertzen. Horren inguruan ere galdegin diogu. Garjon NUPeko irakasle ordezkoa da eta Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentazio Funtsean (NOHDF) egiten du lan. UEUkidea ere bada.
Soziologiako ikasketak egin zenituen eta ikerketarako saltoa eman zenuen gero.
Soziologia ikasi nuen Iruñean zegoelako. Garai hartan niretzat ezinbesteko baldintza bat zen Iruñean ikastea eta nire interesetara gehien hurbiltzen zen karrera zen. Karrera amaitu eta gero, eman nituen bizpahiru urte lanean beste gauza batzuetan eta nire bizitzako beste esparru batzuetan, militantzian, memoria historikoaren arloan, ezagutu nuen pertsona batekin ikerketa bat egitea planteatu genuen. Eta horrela hasi nintzen ikerketaren munduan.
1936 eta 1948 urteen arteko emakumeen historiak berreskuratzea izan duzue helburu. Nola sortu da aukera?
Amaia Kowasch Velascok eta biok egin dugu ikerketa eta berau «Nombres que recorren el tiempo» liburuan argitaratu genuen duela bi urte. Antzeko interesak genituen, biok genituen errepresaliatutako senideak gure familietan, gaia gure elkarrizketetan ateratzen zen eta argi geneukan emakumeen historia guztiak toki batean biltzea falta zela. Horiek sakabanatuta zeuden ikerketa desberdinetan eta interesgarria iruditu zitzaigun biltzea. Hori izan zen abiapuntua batez ere.
Zein izan da historia horiek berreskuratzeko prozesua?
Batetik, pertsonek, eragileek, erakundeek... egindakoa aztertzea. Batez ere, Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentazio Funtsera, NUPera, Memoriaren Institutura eta Nafarroako Gobernura jo dugu. Baita idatzi diren monografia desberdinetara ere, eta batez ere Navarra 1936, de la esperanza al terror lanera. Lan hori 80ko hamarkadan egin zen lan kolektibo bat da eta oso inportantea da. Eta bestetik, ikerketarako helburua zehaztea eta gero artxiboetara jotzea eta ahal izan dugun neurrian elkarrizketak egitea. Zaila egin zitzaigun elkarrizketena COVID garaia izan zelako. 2019aren bukaeran hasi ginen eta oso elkarrizketa gutxi egin izan ditugu eta orduan batez ere ikerketa artxibategietako lanetara bideratu genuen.
Artxibategietako lana lan sakona izan da. Beti komentatzen dugu Euskal Herriko artxibategietan egindako prozesuak nahiko errazak izan direla, baina beste artxibategi batzuetara jo dugunean horma asko topatu ditugu, muga asko, batez ere Barne Ministerioko artxibategiarekin. Bi urte itxaron behar izan dugu informazioa jasotzeko. Eta esaterako, Frantziako edo Alemaniako artxibategiekin harremanetan jarri bezain pronto erantzun digute, informazioa bidali digute dohainik... Beti komentatzen dugu interesgarria iruditzen zaigulako jakitea gaur egun ere jarraitzen duela inpunitate zantzu horrek.
Eraildako 95 emakume zenbatu dira prozesuan... Zeintzuk izan dira emaitza nagusiak?
Gure ikerketa-objektua izan dira Nafarroan eraildako emakumeak, Nafarroatik kanpo eraildako nafar emakumeak eta Nafarroan eraildako beste tokietako emakumeak. Eta horregatik zenbatu ditugu 95. Beste toki eta datu-base batzuetan emaitzak desberdinak dira kopuruaz ari bagara, baina gure ikuspuntutik garrantzitsua iruditzen zitzaigun guztia kontuan izatea.
Emaitzek erakutsi dute eraildako emakume gehienak Erribera aldekoak direla. Errepresio gehiago izan zen Erribera aldean eta emakumeen kasuan ere hori islatu egiten da. Gehienak 32-40 urte inguruko emakumeak ziren, etxeko lanetan aritzen zirenak. Eta militantzia politikoaz ari bagara, ez da ailegatzen herenera toki batean edo alderdi batean militatzen zuten emakumeen kopurua. Horrek ez du esan nahi interesik ez zutenik politikarekin, baina aurkitu duguna da eraildako emakumeen ia herenek militatzen zutela alderdi politiko edo eragileren batean.
Atzera begiratzea prozesu kolektiboa dela diozu... Zertarako aztertu iragana?
Guk uste dugu atzera begiratzeko prozesua kolektiboa dela guztien artean eraikitako zerbait delako, ez bakarrik guk egindako zerbait, baizik eta beste batzuek aurretik egin egin izan dutena, guk egin duguna, etorriko direnek egingo dutena eta guztien artean begiratu behar da atzera. Zertarako aztertu iragana? Bada, gaur egungo egoerarekin lotura asko dituelako. Lanabes interesgarria da egungo gizartea aztertzeko eta egungo gizarteari begiratzeko. Lotura asko ikusten ditut eta egungo gizarteari begiratzea baino ez dago, gaur egun Palestinan gertatzen ari dena adibidez. Hor guk egin dugun azterketaren antzerako bat egin genezake.
Zeinek izan behar du hurrengo urratsa?
Liburuaren sarreran komentatzen dugun bezala, informazio gehiago jasotzen saiatzea, egin dugun lana gizarteratzea eta ea topatzen ditugun testigantza berriak, dokumentu berriak... Nahiz eta jakitun garen zaila dela, ez delako ia geratzen garai horretako testigantzarik. Baina testigantzak eta mina transmititu egiten dira eta interesgarria litzateke horretan sakontzea.
Historia horiek guztiak jasotzen dituen liburua ere etorri da gero...
Bai, Nombres que recorren el tiempo liburua. Horren harira egin izan ditugu aurkezpenak eta aurkezpen horietan ere askotan ateratzen da informazioa: «nik ezagutzen dut...», «niri kontatu zidaten...». Liburuan helbide elektroniko bat ere jarri genuen eta mezuak jaso izan ditugu... Badakigu hau ez dela inoiz bukatuko, eta ez da gure helburua ere. Jasotako informazioa batez ere NUPeko Oroimen Historikoaren Dokumentazio Funtsean jartzen ari gara. Pentsatu izan dugu webgune bat sortzea ere baina lanez lepo gabiltza eta ez digu denborarik ematen.
Garai hartako Nafarroako emakumeen inguruan ikertzen jarraitu duzu doktore-tesian... Zergatik?
Tesiarekin hasi nintzen beste ikerketa amaitzen nenbilela. Urtebete eta erdi inguru egon nintzen bi ikerketekin. Hasiera batean emakumeen gaia eta errepresioaren gaia ikertu nahi nituen, hasi nintzen irakurtzen eta bidea aukeratzen.
Zein da zure ikerlerroa?
Ikerketa-prozesuak berak eraman nau nagoen tokira. Justizia militarraren eta autoritate militarraren indarraren inguruan hausnartzera, kontrol soziala... nola egin zen, batez ere emakumeengan.
Informazioa eskuratzeko prozesua nolakoa izaten ari da?
Pixka bat zaila izaten ari da. Oso sakabanatuta dago informazioa. Oraindik geratzen zaizkit artxibo pare bat gehiago husteko. Batean, Madrilen, hustu dut informazioa guztia, baina Ferrolen, eta agian Bartzelonan egon daitekeena oraindik ez dut begiratu eta horretan nabil.
Ikerketaren zein fasetan zaude?
Esan bezala artxibategi bat hustea falta zait eta hori ekainean egiteko asmoa dut. Eta hortik aurrera hasiko naiz forma ematen informazio guztiari.
Zer erakutsi dute orain arteko emaitzek?
Orain arteko emaitzek erakusten dute errepresioa desberdina izan zela emakumeekin, generoaren ikuspegi batetik. Erakusten digute batez ere emakumeak zigortzen zirela transgresio moralengatik, ez hainbeste politikoki kokatzeagatik baizik eta moralaren aldetik eremu publikoa okupatzeagatik. Ikusten da, baita ere, agentzia kentzen zitzaiela, adibidez, esatean politikoki militatzen zutela beren aitek edo senarrek esaten zietelako. Agentzia-kentze bat nabaria da eta hori Espainiako Estatuan asko ikertu da eta ikusten ari naizen gauzak antzerakoak dira nahiz eta Nafarroako kasua desberdina izan zen, prozesua, Justizia Militarraren helburuak... baina nabaritzen da frankismoaren genero-ordena hori: bakoitzak gizartean izan behar zituen rolak, izan behar zuen papera nabariak dira sumario militarrak aztertzeko orduan, batez ere diskurtsoaren analisia egiterakoan.
Zer da ikerketarekin lortu nahi duzuna?
Batetik, erakutsi zer-nolako boterea izan zuen autoritate militarrak atxiloketak agintzeko, eta beste indar batzuek atxiloketak egiten zituztenean informazioa helarazten zieten. Hau da, Guardia Zibilak, Falangeak, Karlistek, eta batez ere Erreketeek pertsonak atxilotzen zituztenean autoritate militarrak bazekien. Zerbait jakina da autoritate militarraren indarra, baina dokumentuekin erakutsi nahi dut hori. Hori da helburu bat. Bigarren helburu bat da hau guztia emakumeekin nolakoa izan zen erakustea, desberdina izan zen emakumeen kasuan, eta emakume horien datuak, ahal den heinean argitaratu nahi ditut. Ezin ditut emaitzak eman, ez direlako behin betikoak, baina nik uste dut 400-500 emakume inguru direla atxilotu zituztenak, bide desberdinetatik. Baina esan bezala, ez da behin betikoa datua eta seguru gehiago izan zirela.
Zeintzuk dira esku artean dituzun erronkak?
Nire erronka epe motzean tesia amaitzea da.
Garrantzitsua da ikertzen den hori dibulgatzea?
Ikerketan dibulgazioa inportantea da. Eremu guztietan. Sozializatu behar dira ezagutzak eta gainera denbora asko beren buruarekin eman duten pertsonek beren ezagutza interesa dutenekin konpartitzea interesgarria da.